zamek zakonu krzyżackiego (1345)

W XIII wieku, kiedy potomkowie pruskich plemion (Galindowie), dokonywali wymiany towarów  na polanie przy brodzie rzeki Pisy, nie spodziewali się, że to miejsce (obszar zwany liszkami), za kilkadziesiąt lat stanie się jednym z ważniejszych punktów na mapie tego regionu.
Ziemia Galindów wyludniona niemalże przez zbrojny napór Polaków, zostaje przekazana zakonowi krzyżackiemu który dokonuje ostatecznego podboju tych terenów. W miejscach, które charakteryzowały się dużymi walorami militarnymi i gospodarczymi budowano przyczółki pozwalające na organizowanie dalszych "wypadów" zbrojnych w kierunku Litwy. Idealnych punktem była polana na zachodnim nabrzeżu Pisy, w bliskim sąsiedztwie brodu rzecznego. Otoczona bagnami od południa i północy, odcięta od wschodu rzeką jest idealnym miejscem na wybudowanie tam w 1283 roku umocnionego domu dla straży zakonnej.

Rys. 1. Szkic przypuszczalnego funkcjonowania terenu wokół strażnicy z końca XIII wieku - rys. T. Kamiński
A. strażnica, B. główna droga dojazdowa (ulica zamkowa), C. rzeka Pisa, D. bagno "podzameckie", E. puszcza, F. bagno " piskie wody", G. droga dojazdowa) 

Strażnica, o której pisze G.Ch. Pisanski, to prawdopodobnie umocniony drewniany dom z małymi obiektami gospodarczymi. Założenie z brama wjazdowa umieszczoną symetryczne z jedną lub kilkoma wieżami obserwacyjnymi. Dom usytuowany między podmokłym terenem, "plecami" wsparty o zachodnie nabrzeże Pisy. Umiejscowienie tego przyczółka przy szlaku towarowym i powstanie podobnych punktów militarnych w linii umocnień zakonu (Ryn i Okartowo), powoduje potrzebę rozbudowy tego miejsca.

Rys. 2. Szkic przypuszczalnego wyglądu umocnionej  strażnicy z przełomu XIII-XIV wieku - rys. T. Kamiński

Wielki mistrz zakonu Heinrich IV Dusemer von Arfberg w roku 1344 decyduje o wysłaniu w kierunku jeziora Roś najlepszych specjalistów zakonu od budowy i projektowania umocnień. Studiując okoliczny teren, sieć dróg, zalesienia, ukształtowanie koryta rzeki Pisy a w szczególności układ terenów bagnistych (rozległych w tamtym czasie) - zakon w 1345 roku decyduje o powstaniu zamku Johannisburg nad rzeką Pisą.
Obiekt wykonany z drewna, posadowiony na kamiennym fundamencie, otoczony nasypami, fosą i wsparty prawdopodobnie 4 wieżami, stanowi ważny punkt militarny w najbardziej na wschód wysuniętych umocnieniach zakonu. Decyzja o ustawieniu obiektu dłuższym bokiem równolegle do rzeki i wytycznie osi dla drogi dojazdowej (ul. zamkowa), staje się widocznym do dziś "kręgosłupem" miasta.

 

Rys. 3. Szkic przypuszczalnego wyglądu zamku krzyżackiego z przełomu XIV-XV wieku - rys. T. Kamiński

Równowaga militarna regionu i bliskie sąsiedztwo nowych szlaków towarowych przyczynia się do powstania w cieniu młodego zamku kilku domów rybackich. Prostokątny narys murów, masywne wieże narożnikowe, dominują w trudnym do zdobycia terenie i znacząco wpływają na układ urbanistyczny rozwijającej się (poza murami) młodej osady
Nowe zagrożenia, a zwłaszcza wzmożona aktywność księcia litewskiego Kiejstuta, powoduje, iż Johannisburg staje się ważnym punktem strategicznym w regionie Puszczy Piskiej. Po zaciętych atakach Litwinów, gród w latach 60 XIV wieku zostaje jednak spalony. Działania wojenne, likwidacja zniszczeń i obserwacja technik szturmu wzbogacają zakon, mimo ostatnich porażek, o nowe doświadczenia. Odbudowywana konstrukcja zamku ulega ulepszeniu i ciągłej modernizacji konstrukcyjnej oraz materiałowej. Przebudowa zamku to prawdopodobnie konstrukcja częściowo murowana z przesunięciem murów wzdłuż rzeki w kierunku mostu. Zmniejszający się poziom wód na tych terenach i wycinanie drzew w okolicy powoduje osuszanie terenu w południowej części miasta. W tym czasie powstaje prawdopodobnie koncepcja budowy wyłącznie 2 wież, a wjazd do przebudowanego zamku, traci swój symetryczny charakter. Pierwszy prokurator zamku Jan Collyn gości w tych burzliwych czasach wielkiego mistrza zakonu Winricha von Kniprode, marszałka Engelharda Raabe (pełniącego w zakonie funkcję ministra wojny) i Komtura Bardzkiego Ulricha Freicke, który w 1367 roku, mieszkańcom osady przy zamkowej, nadaje przywileje (prawa bartne). W roku 1422 następuje wzmożone osadnictwo na terenach powiatu Piskiego, zakon przeprowadza akcje zasiedlania terenów puszczy i sprowadza ludność z Mazowsza, jest to początek powstawania społeczności mazurskiej. Zamek przechodzi pod zarząd komturii w Bałdze i zostaje w latach 1431 -1435 umocniony.

formowanie osady (1451)

Ważnym krokiem w kształtowaniu się tkanki urbanistycznej miasta jest niezaprzeczalnie budowa w latach 40 XV wieku przeprawy mostowej, kościoła i szkoły. Obiekty te powstają w najbliższym otoczeniu zamku i wyznaczają kierunek rozbudowy osady, po dzisiejsze czasy stanowią trzon funkcjonowania miasta. W 1451 roku zamek odwiedza wielki mistrz Ludwik von Erlichshausena, który odbiera od mieszkańców hołd w języku polskim. Słowa, które wtedy wypowiedział do mieszkańców osady: "wokół zamku siedzą sami wolni Polacy" poprzedzały jego decyzję, która zezwalała osadnikom na rozplanowanie przyszłego miasta. Obszar ten obejmował 200 łanów (3600 hektarów), z czego do gminy należeć miało 110 łanów, kościół 10, sołtys 30, a 50 miano dzierżawić od zakonu. Centralnym punktem miał być prostokątny rynek, przy którego północnym boku wytyczona została droga na most (ul. Królewiecka - dzisiejsza ul. Kościuszki), a od strony południowych narożników wychodziły 2 ulice (ul. Rybacka i dzisiejsza ul. Piłsudskiego). W tym tez czasie widoczna jest zmiana osi komunikacyjnej miasta (B), lecz wjazd do zamku mimo modyfikacji obiektu, pozostaje w pierwotnej osi osady.

Rys. 4. Szkic funkcjonowania terenu wokół zamku krzyżackiego w końcu wieku XIV  - rys. T. Kamiński [1998]
(A. strażnica, B. główna droga dojazdowa (ulica królewiecka), C. rzeka Pisa, D. bagno "podzameckie",
E. puszcza, G. ulica rybacka, H. Plac osady, I. most, J. Kościół) 

Na przełomie XIV i XV wieku zamek ulega zniszczeniu podczas powstania chłopskiego i wojny polsko-krzyżackiej. Po częściowej odbudowie i rekonstrukcji gości w swoich komnatach Albrechta Hohenzollerna, wielkiego mistrza zakonu, który Zygmuntowi Staremu jako Królowi Polski w 1525 roku składa hołd lenny.

            

Rys. 5.  Wielki mistrz zakonu                                                     Rys. 6.  Państwo Krzyżackie na przełomie XIV i XV w.
Albrecht Hohenzollern (pomnik - Malbork)

Od tej pory królowie Rzeczypospolitej przyjmują również tytuł króla Prus. Państwo zakonne przemianowane zostaje na Prusy Książęce, w tych czasach ostatnim prokuratorem zamku jest jeden z pierwszych rycerzy zakonu, który przyjął luteranizm,  Friedrich Freiherr zu Heydyk (założyciel kilku osad, w tym wioski Hejdyk).

pruski zamek jako cytadela w mieście (1538)

Narastający konflikt polsko -szwedzki i przemarsze wojsk w kierunku Inflant, nasiliły potrzebę zwiększenia obronności Księstwa Pruskiego. W roku 1538 Książe Albrecht Hohenzollern (ukrywający się przed epidemią w zamku) poddaje obiekt gruntownej przebudowie. Powstają wtedy grube ceglane mury (w stylu normandzko - sycylijskim), wzmocnione zostają wieże narożne a całe obwarowania dostosowują się do wieku, w którym broń palna zmienia wizerunek pół bitewnych. Wokół zamku pogłębiona i uregulowana zostaje fosa, a za nią buduje się esplanadę (niezabudowana przestrzeń przed fortyfikacjami), plac ten istnieje do 1730 roku. Brama wjazdowa i budynki wewnętrzne (usytuowane wokół dziedzińca w kształcie litery "C") rozbudowywane są w konstrukcji murowanej i wzmacniane od strony fosy. W zamku pracuje już pierwszy pruski komendant twierdzy Johannisburg - Hans von Schlieben.

Rys. 7. Szkic przypuszczalnego wyglądu zamku z przełomu XV-XVI wieku - rys. T. Kamiński

Pierwszą dokumentacje zamku datuje się na rok 1602. Rysunki inwentaryzacyjne, wykonane przez holenderskiego inżyniera Nicolasa de Kempa, przedstawiają mizerny szkic frontu, i znacznie lepiej wykreślony rzut zamku, który mógł być tez częściowo nowym projektem umocnień zamkowych. Obiekt widoczny na rysunkach ma długość około 105 m i 45 m szerokości, do jego wschodniej ściany przylega rzeka Pisa, która na tym odcinku była w tym czasie dwukrotnie szersza. Zamek otaczała fosa, przez którą w kierunku pokaźnej bramy wjazdowej (znajdującej się w zachodniej części obiektu), przechodzi długi drewnianym most.

              

Rys. 8.  Szkic frontu zamku z roku 1602 - rys.Nicolas de Kemp
Rys. 9.  Szkic rzutu zamku z roku 1602 - rys.Nicolas de Kemp

Zamek przez wiele lat nie zmienił swojego charakteru, co potwierdza równoległe ułożenie obiektu względem koryta rzeki i dwie nietypowe narożnikowe wieże od strony wschodnio-południowej (dzisiejsza ul. Gizewiusza) i zachodnio-północnej (od strony mostu drogowego). Nicolas de Kemp jest również autorem pierwszych projektów budowy małej twierdzy o narysie bastionowym otaczającym śródmieście, w której zamek odgrywałby rolę cytadeli (obiekt dominujący w kompleksie obronnym).
Z dokumentów wynika jednak, że złożoność procesu projektowania i decydowania o tak pokaźniej inwestycji, nie pozwoliła w tamtym czasie na realizację tego planu.

                             
Rys. 10.  Projekt twierdzy z roku 1602                                Rys. 11.  Projekt z roku 1602 wykreślony na mapie
rys. Nicolas de Kemp                                           ...............z 2000 roku-  rys. T. Kamiński [1998]

Rysunki te jednak są najbardziej wiarygodną dokumentacja zamku z racji swojego inwentaryzacyjnego charakteru. Dokumentacja miała służyć jako punkt wyjścia przy projektowaniu rozbudowy, wiec autorowi zależało na precyzyjnej ocenie stanu istniejącego. 
Przy szczegółowym badaniu rysunków ujawniają się jednak różnice między nimi. Rzut jest przedstawiony precyzyjnie lecz perspektywa elewacji jest wykreślona niestety nie poprawnie. Niektóre z obiektów są znacznie przeskalowane, a błędna konstrukcja skrótu perspektywicznego przekłamuje odległości. Główne jednak rozbieżności widoczne są w widoku frontowym którego sylweta nie odpowiada liniom rzutu. Przeskalowana wieża północna z lewej strony rysunku, wydaje się symetrycznie usytuowana względem jej umocnień na poziomie murów, niestety ściany w rzucie pokazują konstrukcje małej wieży poza obrysem zamku z asymetrycznie ustawionym pokaźnym i nowoczesnym jak na te czasy umocnieniem tego narożnika.
Wiadomo jednak, że w 1628 roku na polecenie księcia Jerzego Wilhelma Hohenzollerna, inżynier Chrystian Rose przeprowadził przebudowę fortyfikacji. Celem tych modyfikacji miało być dostosowanie zamku do nowych technik prowadzenia walki (ochrona bastionowa) i przygotowanie "współpracy" ostatniego punku oporu w planowanych umocnieniach całego miasta. Rozpoczęto tez prawdopodobnie w tym czasie budowę nowoczesnych umocnień całego miasta. Prace te kontynuuje, po kolejnych korektach, mierniczy książęcy Georg Treber.

                

Rys. 12.  Koncepcje rozbudowy zamku z początku XVII w.

Z kilku koncepcji przebudowy zamku jako cytadeli, najbardziej realistycznym wydaje się wzmocnienie i utwardzenie nasypów przy jednoczesnym uniesieniu "linii ognia". W pierwszym etapie prawdopodobnie rozbudowano południowo-zachodni narożnik w formie bastei (wysunięty element umocnień chroniący mury) i zbudowanie rawelinu zamkowego z 2 mostami zwodzonymi. Widoczne jest to na późniejszych planach Michaela Guisego i planie drezdeńskim z roku 1697 wykonanym przez Jerzego Furstenhoffa.

miasto Johannisburg  (1645)

Zamek w 1639 odwiedza król polski Władysław IV Waza, a 6 lat później, 8 listopada Fryderyk Wilhelm Hohenzollern (Wielki Elektor) nadaje osadzie Johannesburg prawa miejskie.

                                       

Rys. 13.  Władysław IV Waza - Król Polski                 Rys. 14.  Fryderyk Wilhelm Hohenzollern - Książe Prus
              w latach 1633-1648 (mal. Rubens)                          w latach 1640-1688

 W zapisie mowa jest między innymi, o zakupie drewna na budowę ratusza, o utrzymaniu w dobrym stanie mostów, a w szczególności bram wjazdowych miasta, co mogłoby świadczyć o istnieniu obwarowań całego kompleksu miejskiego lub początkach pracy nad tym założeniem. Pierwsze wzmianki o palisadach wokół miasta pojawiają się jednak w 1655, a późniejsze informacje z czasów wojny szwedzkiej, czy też najazdu tatarów na ziemię Piską potwierdzają istnienie miejskich fortyfikacji. Przekształcanie się wizerunku miasta, z jednej strony dzięki działaniom wojennym i ciągłym odbudowom nabiera tempa, lecz z drugiej strony od początku powstania osady daje się zauważyć trudności w zorganizowaniu pracy (na szersza skalę) w odludnym terenie. Brak robotników , materiałów, trudności transportowe i nie dofinansowanie miasta jest przyczyną utrzymywania się sztywnego układu urbanistycznego. Sieć funkcjonalna miasta z tamtego okresu jest widoczna do czasów dzisiejszych.

zamek i twierdza Johannisburg  (1680 - 1780)

W 1657 korzystając z potopu szwedzkiego i osłabienia Rzeczypospolitej na mocy traktatu welawsko - bydgoskiego Wielki Elektor- Fryderyk Wilhelm Hohenzollern uzyskał suwerenność Prus Książęcych.
W 1679 roku w mieście wybucha wielki pożar, który może być przyczyną kolejnej przebudowy i wzmocnienia zamku w roku 1682. Publikacja Krzysztofa Hartknocha w "Preussischen Historien" (plan miasta wykonany przez Michaela Guisego i rycina ukazująca panoramę Pisza z 1684), potwierdza włączenie całego miasta w obręb obwarowań, oraz budowę przez generała V. Waldeck nowych umocnień palisadowych wraz z trzema niewielkimi bastionami na obrzeżach miasta. Rysunek Gusiego przedstawia czytelnie funkcjonowanie tego obszaru, a skala założenia wskazuje niezaprzeczalnie na rozpoczęcie prac mających na celu budowę zawansowanych fortyfikacji miejskich. Forma rysunku przedstawia jednak uproszczony schemat umocnień , wynika to przypuszczalnie z małej wiedzy autora na temat tego typu budowli lub zarchiwizowaniu przez niego pierwszego etapu prac. Interesującym pozostaje tez fakt istnienia na rysunku zamku jako cytadeli miejskiej z zaawansowaną formą umocnień bramy wjazdowej i budynkami wewnątrz które zdają się układać w prostokątna formę zamkniętą i nie są już ustawione w kształcie litery "C" charakteryzującym zamek wieku XVI.

                

Rys. 15.  Rycina przedstawiająca panoramę miasta z roku 1684          Rys. 16. Plan miasta z roku 1684 - rys. Michael Guise

Rycina miasta z roku 1684 biorąc pod uwagę przekłamaną formę zamku i specyficzny styl rysunku jest dokumentem mało wartościowym jeżeli chodzi o odczytanie informacji o prawdziwej formie zabudowań miasta.
W roku 1697 Fryderyk Hohenzollern podpisuje zgodę na kolejną rozbudowę zabudowań obronnych miasta - powstają miejskie wały, okopy, obwarowania, umocnienie palisad i wzmocnienie bastionów.
Założenie o imponującej skali, przedstawia wykonany w XVII wieku projekt (plan drezdeński wykonany przez Jerzego Furstenhoffa) twierdzy z czterema bastionami, 3 rawelinami, umocnionymi nasypami i fosą wokół całego miasta. Rysunek niezmiernie uproszczony w przeciwieństwie do pracy Guisego przedstawia dalece zawansowany plan przebudowy miasta i jego okolic. Wykonanie takiego projektu wymagało by dużych nakładów finansowych i odbić się powinno szerokim echem w archiwach dotyczących historii powiatu Piskiego. Niestety dowodów na ukończenie twierdzy aktualnie nie posiadamy, a wynikać to może z niewielkiej ilości prac badawczych dotyczących tego tematu i mizernej jakości zachowanych dokumentów.

   

Rys. 17.  Plan drezdeński z końca XVII wieku, przedstawiający "miasto idealne" Johannisburg - rys. Jerzy Furstenhoff


Rozpoczęcie budowy i częściowa realizacja tego projektu nie ulega jednak wątpliwości, co przedstawiają XIX wieczne mapy katastralne. Niestety nieznany jest zakres prac, jaki został wykonany w tamtych czasach, szczegółowe badania i rozpoczęcie prac archeologicznych mogłyby w znaczący sposób wyjaśnić kluczowe zagadnienia z historii rozwoju miasta.

            

Rys. 18 .  Plan drezdeński z końca XVII wieku,              Rys. 19. Domniemana realizacja twierdzy z początku wieku XVIII
wykreślony na planie miasta Pisz
z roku 2000 roku - rys. T. Kamiński [1998]

                                           

Rys.20. August II Mocny - Król Polski                         Rys. 21. Fryderyk III (I) Hohenzollern - Książe Prus
          w latach 1697-1733                                                        w latach 1688-1713

W 1698 roku Johannisburg wystrzałami z armat wita króla Polski Augusta II Mocnego i Fryderyka III Hohenzollerna (jako pierwszy Król Pruski - tyt. Fryderyk I). Wspaniałe uczty i z rozmachem zorganizowane polowania trwają 3 dni.
W Polsce mówi się, że August II - "przepija w Jańsborku, Elbląg". W mieście stacjonuje na stałe garnizon wojska, a władze przeprowadzają kolejne modernizacje umocnień, są to lata świetności twierdzy Johannisburg. Odbudowana po pożarze zostaje też wieża kościoła, która w mało zmienionej formie pozostaje do dziś i jest jednym z najstarszych zabytków miasta.

Rys. 22. Szkic panoramy miasta z roku 1698, od strony wschodniej, utrwalający pobyt w Johannisburgu, króla Augusta II.


W roku 1709 wybucha jednak epidemia dżumy, po której przy życiu pozostaje zaledwie 14 osób. Jest to początek wieku, w którym następuje powolna utrata rangi militarnej twierdzy. Jeszcze w 1729 na północ od zamku powstaje duży magazyn wojenny (długości 23m i wysokości 3 pięter), ale jest to jedna z ostatnich inicjatyw militarnych. Mieszczanie w latach 30 XVIII wieku inwestują w zabudowę placu miejskiego. W tych latach zamek gości (nie oficjalnie) króla Stanisława Leszczyńskiego.
W 1740 roku ostatni notowany gubernator - Friedrich von Kleist dokonuje ostatniego remontu.

   

Fot. 23. Rynek miejski na przełomie XVIII i XIX wieku. Niewielki hotel od strony północnej i od strony południowej ratusz miejski.

Wówczas do zamku dostać się można przez mosty zwodzone i 2 bramy (wodną i lądową). Kaplica znajdowała się w obrębie obwarowań po lewej stronie. W północnej części zamku, w baszcie, mieściła się zbrojownia, gdzie oprócz broni użytkowej przechowywano broń dawną (muzeum wojskowe). Salę posiedzeń zdobiły trofea zdobyte czasie wojen i polowań.
W południowej części zamku, jako najbardziej słonecznej, mieściły się luksusowo urządzone pokoje mieszkalne. Na ich odnowienie i przyozdobienie król przeznaczył 480 florenów. Przy jednej z baszt odnowiony zostaje zegar (wybijający kwadranse) wybudowany w 1702 roku wraz z wieżyczką zamku wysokiego. W 1787 następuje jednak ostateczna likwidacja twierdzy. Zasypane zostają zniszczone murowane studnie w północnej części zabudowań zamkowych. Zabudowania i nasypy twierdzy zostają rozebrane a zamek przechodzi w ręce prywatne.

   

Fot. 24. Kościół ewangelicki, stan z II połowy wieku XIX            Rys. 25. Plan miasta XIX

plac zamkowy w mieście Jańsbork (1837)

W 1837 następuje niestety rozbiórka starego zamku, a w obrębie murów powstają budynki mieszkalne. Dzięki ich rozsądnemu ustawieniu plac zamkowy nie traci swojej formy i nadal istnieje na mapie miasta, aż do lat 40 XX wieku. Plac zamkowy przekazano księżom jako odszkodowanie za ogrody odebrane w czasie rozbudowy twierdzy.

Rys.26. Mapa centrum miasta na przełomie XVIII i XIX wieku   (A- plac miejski / B- plac zamkowy)
Fot.27. Budynki mieszkalne na placu zamkowym z roku 1910

W 1900 roku za pieniądze pochodzące z kontrybucji mieszczanie inwestują w kilka istotnych obiektów (zabytki istniejące do dziś), takich jak neogotycki ratusz, kaplica, hotel, szkoła czy eklektyczna wieża ciśnień. Początek wieku XX to lata rozwoju i świetności miasta Pisz.

Fot.28. Rynek miejski  z początku XX w. Ratusz z 1900 roku (strona południowa), po przeciwnej stronie placu hotel  "Graf York"

Prawdopodobnie do roku 1945 istnieje także cześć zabudowań zamku (w południowej części placu), który przebudowano i dostosowano do celów mieszkalnych. Ruiny tego budynku - zgodnie z powojenną inwentaryzacją J. Maciejewskiej - to obiekt o długości 33m, szerokości 10m i wysokości 4m, bez dachu, lecz widoczną w gruzach dachówką "holenderką". Ściana zewnętrzna szerokości 150cm i wewnętrzna 65cm z kamiennymi fundamentami budynku i murem z cegły ceramicznej o grubości 30cm.

       

Rys.29. Mapa miasta z roku 1939                               Fot.30. Budynki mieszkalne na placu zamkowym z roku 1939

W 1863 roku ludność mazurska w tym mieszkańcy Jańsborka wspierają powstanie styczniowe, czego dowodem są liczne transporty broni. W dni targowe do miasta z Królewca przybywa kilkaset furmanek uzbrojenia dla powstańców. Plac w centrum miasta zaczyna być największym w regionie punktem wymiany towarów, a przeprawa przez Pisę ważnym szlakiem handlowym między Prusami a królestwem Polskim. 

teren zamku w mieście Pisz (1945 - 2005)

W czasie II wojny światowej w trakcie działań wojennych zabudowa wokół placu zostaje zniszczona i pozostaje po niej gruzowisko. W latach 1945-1960 następuje rozbiórka ruin budynków mieszkalnych z XIX w. i resztek murów po zamkowego obiektu. Od lat 60 następuję sukcesywna dewastacja tego miejsca i zacieranie śladów historycznej spuścizny.

Fot.31. Ruiny zabudowań na terenie zamku z roku 1945        
Fot.32. Wykopy wykonane w trakcie badań archeologicznych wykonanych w roku 2005, ukazujący zabytkowe mury zamku. 

Powstaje w tym miejscu park, który w swoim założeniu nie dostosowuję się do układu urbanistycznego istniejącego przez kilkaset lat. W miejscu jednej z wież buduje się szalet miejski, a w miejscu drugiej stoi aktualnie budynek O.P.I.T. Resztki murów zostają zrównane z ziemią, a część terenu podzielona zostaje na mniejsze działki.

          

Fot.33. Ostatnie widoczne elementy ruin zamku, stan z roku 2006.

W latach 70 nie widać już zarysów historycznej zabudowy, a kolejne pozwolenia budowlane i zadrzewienia parku z uporem niszczą niezaprzeczalnie najcenniejszą część miasta.

Fot.34. Zaniedbany teren zamku, zdjęcie wykonane z południowego narożnika placu zamkowego, stan z roku 2006.

W latach 80 park i inne tereny w granicach zamku ulegają zaniedbaniu i stan ten utrzymuje się do dziś. W roku 2005 prowadzone są drobne wykopy archeologiczne określające umiejscowienie obiektu. Po roku 2006 przyjmuje się plan miejscowy, który niestety nie daje pozytywnych rozwiązań w kierunku rewitalizacji tego miejsca.

   

Fot.35. Fotografia z zaznaczonym obrysem murów zamku       Rys.36. Mapa z zaznaczonym obrysem murów zamku.

Kolejne pokolenia mieszkańców Pisza nie są już w stanie wskazać umiejscowienia zamku, który jako nierozerwalny element historii miasta i najważniejszy zabytek ziemi Piskiej istniał tu ponad 500 lat.

Historia Zamku Pisz - autor arch. T.Kamiński w oparciu badania własne i publikacje autorów:
G.Ch. Pisanski, J. Maciejewska, S. Herbst, B. Dybaś, T. Zarębska